Olcay Can Kaplan / Tercüman.com
Hakikatin iflası ve merhametin ölümü: My Lai’den Gazze’ye insanlığın çöküşü
Tarih, galiplerin diktiği zafer taklarının ötesinde, insanın kendi türünde reva görülen vahşetin ve bu vahşet karşısında büründüğü karanlık sessizliğin mezarlığıdır. 16 Mart 1968 sabahı Güney Vietnam'ın Quang Ngai eyaletine bağlı My Lai köyüne inen Amerikan partisi “Charlie Bölüğü”, Soğuk Savaş'ın komünizmi durdurmasıyla saplantısıyla şekillenen ve Viet Cong gerillalarını hedef alan “arama ve yok etme” doktriniyle hareket ediyor. Köyde tek bir direnişin emaresi yoktu. Buna Teğmen William Calley ve emrindeki askerler, o sabah köydeki yaşlılar, kadınlar, hamileleri ve kundaktaki bebek insanlıkları vasfından soyutlanarak imha edilmesi gereken düşman unsurları şeklinde kodladı. Saatler süren sistematik vahşetin sonunda 500'e yakın silahsız sivil toplu infazlarla, istismarlarla ve cinsel saldırılarla katledildi; evlere ateş verildi, yiyecek kaynakları yok edildi ve köy haritasından silindi.
Pentagon'un bürokratik çarkları bu sabah kayıtlara başarılı bir operasyonla yönetildi. Katliam sırasında helikopteriyle bölge üzerinde uçan Yetki Memuru Hugh Thompson ve ekibi, kendi askeri askerine silah doğrultup hayatta kalan köylüleri koruma yerine almasaydı ve üst mercilere sunulan raporlarla başlayan izi bağımsız gazeteci Seymour Hersh sürmeseydi, My Lai tarihin karanlık dehlizlerinde kapatılacakti. Olayın üzerinden bir yılı aşkın süre sonra, Kasım 1969'da Seymour Hersh'in Dispatch News Service aracılığıyla dünya çapında duyurduğu ifşaatlar ve katliam fotoğraflarının basına girişi, tüm dünyada şiddetli bir deprem yarattı. Hukuki planda yürütülen soruşturmalar adaleti tesis etmekten çok uzaktı; Katliamın baş sorumlusu Calley'e verilen ömür boyu hapis cezası, Başkan Richard Nixon'ın müdahalesiyle üç yıllık ev hapsine indirgenmesiydi. Ancak mahkemelerin ve siyasetin koruduğu başarısızlıklar, küresel kamuoyunun vicdanını mahkûm etti.
Seymour Hersh'in ifşası: Hakikatin var “utanç” üretilebildiği çağ
Seymour Hersh'in My Lai ifşaatları, modern savaş tarihinde medya ile iktidar, cephe ile toplum arasındaki görülebilen parçaların yıkanmış bir kırılma noktasıydı. My Lai savaş öncesinde, devletlerin steril bültenlerinde ideolojik bir kişi olarak, özgür dünyayı koruma misyonu ve soyut istatistikler hâlinde sunuluyordu. Hersh, üzerindeki hakikat tekelini parçaladı. Onun satırları, cephedeki orduların çatışması masalını yıkarak, modern savaşın özü, sivillerin öğütüldüğü bir depo olup olmadığı Batı toplumunun tarihinde yer aldı.
Bu ifşaat, Amerikan'ın kendi hükûmetine ve ordusuna sahip olduğu ontolojik güveni temelden sarstı. Amerika'dan Avrupa ülkelerine kadar yükselen savaşların protesto dağılmaları, savaşların kapsamı sürdürülemez olduğu gerçeğini tescilledi ve Nixon yönetimini “Vietnamizasyon” politikasıyla askerlerin geri çekme süresini hızlandırmaya mecbur bıraktı. Çünkü 1969 dünyasında “bilmek”, mevcut “sorumlu olmak” anlamına gelmektedir. Hakikat ifşa izni, insanlığınta henüz körelmemiş olan sızıntı ve küçülme duygusu harekete geçirilebiliyor. O çağda, meşruiyetini sürdürebilmek için geçerliliğini korumaktı; gün ışığına çıktığında iktidarları geri adım atmaya zorlayan sarsıcı bir ağırlığa karışırlar.
My Lai'den Gazze'ye: Gösterilen “Seymour Hersh” neden katliamı durduramıyor?
Takvimler 7 Ekim 2023 sonrasında gösterdiğinde, insanlık tarihindeki en derin paradokslardan yazılımlar yüzleşti. Vietnam'da bir yıl boyunca gizlenen ve tek bir gazetecinin daktilosundan çıkan metinle birkaç fotoğrafın sarsabildiği dünya düzenini, Gazze'de sürekli süren, yüksek canlı kameralarla anbean'in gelecekteki bir yıkımın sona erdiği oldu. Bugün Gazze'de gerçeği ortaya çıkarmak için bir Seymour Hersh'ün aylarca iz sürmesine ihtiyaç yoktu; Parçalanmış çocuk bedenleri, bombalanan hastaneler, açıklığa mahkûm edilen yüz binler ve bizzat faillerin kendi sosyal medya hesaplarından alaycı müzikler sırasında paylaştıkları yıkım görüntüleri, her saniye milyarlarca ekranda ekrana aktarılıyordu.
Peki, tek bir My Lai ifşasının sarabildiği küresel vicdan, binlerce My Lai'nin canlı yayında sergilendiği Gazze karşısında neden beklenen etkiyi uyandıramıyor?
Bu soruna cevap, hakikatin hiper-görünürlük yoluyla değersizleşmesinde gizli. Modern ekran aralığında gerçeklik o kadar yoğun ve sürekli bir görüntü bombardımanına dönüştü ki, değişim kendi ontolojik ağırlığını yitirip tüketilen bir gösterime indirgendi. 1969'da bir gazete sayfasında görülen katliam, bakan kişinin zihninde derin bir sessizlik ve kayıplar yaratıyordu. Bugün ise Gazze'de enkaz altında kalmış bir görüntü görüntüsü, sosyal medya şirketlerinin sonsuz yelpazesi içinde bir yemek tarifi ile bir eğlence videosu dışında sıkışıyor. Bilgi eksikliğinin yeri, bilgi obezitesi aldı. Bugünkü eyleme dönüşecek politik kanallardan yoksun bırakılan sürekli acı görüntü, izleyicide önce çaresizlik, ardından özgürlük özgürlüğü ve sonuçta duyarsızlaşma üretiyor.
Yarım asırda kaybedilen insani duygular: Şahitten seyirciye
My Lai'den Gazze'ye uzanan yarım asırlık zaman diliminde insanlığı, kendisini “insan” kılan cevherleri yitirdi. My Lai'de Amerikan ordusu katliamı yapmaya çalışmıştı; çünkü yapılanın bir suç ve kümülatif kaynağının bilincindeydi. Gazze'de ise artık saklanma ihtiyacı duymuyor. Sivil yerleşimlerin uçmasının tezahüratlarla kutlandığı, savaş suçlarının bireysel askerler tarafından eğlence videolarına dönüştürüldüğü bir çağda, insanlık utanma yetisini kaybetti. Suçun gizlenmesinin ortadan kalkması, evrensel ahlak kanununun iflas ilanı aslında. İlk kez kuralları bir vahşet insanı sarsar; bininci kez kuralları vahşet ise soğuk bir istatistiğe dönüşür. Çağımızda insanlığın, zorlukların karşısında ürperme ve sarsılma masumiyetini yitirdi. Kötülük, “sıradanlaşma” aşamasını bile aşarak bürokratik, teknolojik ve algoritmik bir rutine dönüştü. Geleneksel ahlakta “şahit” görülen hakikate karşı mesuliyete yüklenen ve müdahale etmek zorunda olan hisden öznedir; “seyirci” ise güvenli koltuğundan uzamasını tüketip hayatına devam edendir. My Lai'de helikopter pilotu Hugh Thompson, kendi ulusal yardımlaşmasını ve üniformasını aşarak Vietnamlı köylülerle kendi askerlerinin bünyesinde bulunduğunu koymuştu; çünkü ötekinde kendi deliliğini görmüştü. Bugün insanlık, evrensel refleks empatisini, uzaktaki mesafeyi ayakta tutan pasif birer seyirciye dönüştürdü.
Teolojik dokunulmazlık ve seçilmişlik zırhı
Gazze'deki binlerce ifşaatın küresel güç kaybı My Lai benzeri bir kırılma yaratmanın en derin ve çoğu zaman telaffuz edilmekten kaçınan boyutu, faillerin dinî-kimliksel aidiyeti ile Batı bilincinin ölümcüllük psikolojisi arasındaki simbiyotik ilişkide saklı.
20. yüzyılda Avrupa'daki gelişmeler Holokost, Batı medeniyetinin kendi modernitesinin ulaştığı en büyük ontolojik lekedir. Batı dünyasında, Yahudi halkına karşı bu tarihsel suçun kefaretini, İsrail'in paylaşılamaz bir şekilde dokunulmazlık tanıyarak ödemeye çalıştığı görülüyor. Bu psiko-politik denklemde, başarısız dinî ve etnik kimlik, işlenen güncel savaş suçlarını eleştirmeye yönelik her türlü girişim “antisemitizm” suçlamasıyla birleşen bir kalkana dönüştürülüyor. Tarihin en ağır muafiyetlerinden birinin oluşumu, trajik bir biçimde 21. yüzyılın en görünür katliamını meşrulaştıran bir susturucu işlevi görüyor.
My Lai'de Amerikan ordusu seküler ve jeopolitik bir ideoloji -anti-komünizm- adına savaş suçu işlemişti; Aslında seküler anayasal değerler ve insan hakları ilkeleriyle yargılanabildi. Gazze'de ise şiddet, askerî ve jeopolitik bir stratejinin yaygınlaşmasında “vadedilmiş topraklar”, “seçilmiş halk” ve Tevrat'taki “Amalek” anlatıları gibi teolojik-mesiyanik referanslarla çerçeveleniyor. Buna ABD'deki güçlü Evanjelik-Hristiyan Siyonizminin kıyamet teolojisi -eskatoloji- eklendiği, Gazze'deki yıkım Batı'nın hegemonik zihninde Cenevre Sözleşmeleri'nin konusu çözülebilir “kutsal ve metafizik bir ısıtılarak” yerleştiriliyor. Şiddetli kutsal temizlik, hiçbir gazetecilik ifşası dogmatik zihnin gözünün perdeyi arayamıyor; çünkü dinî ve teolojik Üstünlük iddiası, ampirik kanıtın -fotoğrafın, videonun, bölümün- hükmünü geçersiz kılıyor.
Judith Butler'ın Savaş Tertipler'in ortaya koyduğu gibi, küresel iktidar düzeni insan hayatı “yas tutulabilir olanlar” ve “yas tutulmaya değer verilenler” şeklinde ayrıştırılmıştı. Bu akşam Gazze'deki Filistinlilerin küresel sistemdeki süreleri özetleniyor. Failin Batı tarafından “Yahudi-Hristiyan medeniyet havzasının ileri karakolu” şeklinde kodlanması, kurbanın ise Müslüman ve Doğulu kimliğiyle “medeniyet dışı öteki”nin itilmesi, Seymour Hersh tarzı tüm ifşaatların daha iyi Batı başarılarına ulaşmaktan sönümleyen oryantalist bir filtre kesmesi.
My Lai Katliamı, insanlığın karanlık yönlerini gösteren kanlı bir aynaydı; 1969 dünyasında o aynaya bakarken kendi emininden korkacak ve geri çekilecek kadar bir vicdan kırıntısına vardı. Gazze ise aynanın tuzla buz olduğu yer. Bugün asıl yıkım, hakikatin bütün çıplaklığıyla devamına rağmen zihinlerde ve vicdanlarda bütün ağırlığını yitirmiş olması. İfşaatların zulmü durdurulamadığı, başarısızların dinî ve gerçek kimliklerinin soykırımı gerçekleştirildiği, ekranın başındaki milyarların ise ölüm parmaklarıyla kaydırarak geçiş bu çağda; Gazze'nin harap olduğu Filistinlilerin bedenleriyle birlikte aydınlanma felsefesi, evrensel insan hakları iddiası ve bilimin ortak merhamet verimliliği da can veriyor.
Peki çözüm ne?
Pozitivist aklın soğuk rasyonalitesi, modern bilim kâğıdı üzerindekileri sözleşme ve çağın devasa enformasyon ağları insanlığı bu ontolojik çukurdan henüz çıkmıyor. İnsanı istatistiksel olarak, ekranda kaydırılan bir piksel veya imha edilebilir bir “öteki”ye indirgeyen bu parçalanmak, varlığa ve insana bakışı kökten değiştirecek yeni bir metafizik ufkun inşasıyla mümkün. Tam bu noktada, Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin asırlar öncesinden günümüze insan merkezli kozmolojisi, can çekişen küresel vicdan için sarsıcı bir kurtuluş reçetesi sunuyor. İbn Arabî, Fusûsü'l-Hikem'de insanın kâinatın ruhu ve varlık dairelerinin merkezî varlığını yerleştirmekir; ona göre Hakk'ın âleme rahmetle nazar ettiği “gözbebeği” mesabesindedir. Göz nasıl gözbebeği sayesinde görür ve anlam kazanırsa, kâinat da varlık gayesini, muhafazasını ve nurunu insanla bulur. Bu metafizik mimaride onun bir insanı; coğrafyası, ırkı ve varlığı ne olursa olsun ilahi nefesi taşıyan mukaddes bir tecelligâh ve âlemin bütün hakikatlerini kendinde toplayan bir nüshadır. My Lai'deki bir köylüyü veya Gazze'deki bir çocuğu katletmek, bu düşünce dünyasında kâinatın gözbebeğini kör etmek ve varlığının birliğini parçalamakla eş değerdir. İnsanlık, hayatları “yas tutulabilir” ve “gözden çıkarılabilir” şeklinde bölen kibirli bilimselleri terk edip her bir ferdin içinde bütün bir âlemin kıymetini gören bu irfani bilince, seyirciliğin utancından kurtulup yeniden hakikatin şahidi olabilir. Unutulan insanlığımızı, yitirilen merhametimizi ve parçalanan aynamızı onaracak olan o büyük hakikati, İbn Arabî'nin bu derin metafizik mirasını iki mısraya sığdıran Şeyh Galip'in ölümsüz ömründe saklı:
“ Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen .”
