ORSAM Irak Çalışmaları Koordinatörü Feyzullah Tuna Aygün, Irak'ta yeni Başbakan Ali ez-Zeydi'yi bekleyen sınamaları AA Analiz için kaleme aldı.
***
Irak'ta 11 Kasım 2025 tarihinde yapılan parlamento seçimleri, yeni hükümetin kurulmasına ilişkin müzakere sürecini başlatmış olsa da başbakan adayı konusunda uzun süre uzlaşı sağlanamamıştır. Seçimlerin ardından özellikle Şii siyasal alandaki rekabet, hükümet kurma sürecinin ana belirleyicisi haline gelmiştir. Şii Koordinasyon Çerçevesi toplantıları da başbakan konusunda kısa vadede sonuç üretmemiştir. Bu tıkanmada 28 Şubat 2026 tarihinde başlayan ABD/İsrail-İran savaşının belirleyici etkisi olmuştur. Savaş, Irak iç siyasetinde karar alma süreçlerini yavaşlatmış, Şii aktörlerin pozisyonlarını yeniden değerlendirmesine neden olmuş ve hükümet kurma müzakerelerini bölgesel güvenlik krizinin gölgesine taşımıştır.
7-8 Nisan 2026'da savaşta ateşkesin başlamasıyla birlikte Irak'taki hükümet kurma takvimi yeniden işlemeye başlamıştır. Bu bağlamda 12 Nisan 2026 tarihinde Nizar Amedi'nin cumhurbaşkanı seçilmesi, seçim sonrası sürecin kritik eşiğini oluşturmuştur. Amedi'nin Ali ez-Zeydi'yi hükümeti kurmakla görevlendirmesi ise uzun süren tıkanmanın ardından yeni bir uzlaşı arayışının somut sonucu olarak öne çıkmıştır. Zeydi'nin 14 Mayıs 2026 tarihinde güvenoyu alarak başbakan olması, Irak'ta hükümet kurma krizinin aşılması anlamına gelmiştir. Ancak bu siyasal ilerleyişin ardından Zeydi hükümeti, hem Şii aktörler içindeki dengeyi koruma hem Sünni ve Kürt aktörlerle işlevsel bir ilişki kurma hem de ABD-İran rekabetinin Irak üzerindeki etkilerini yönetme kapasitesi üzerinden değerlendirilecektir.
Zeydi hükümetine bakış
Zeydi hükümetinin güvenoyu alması, Irak'ta seçim sonrası dönemde yaşanan siyasi tıkanmanın aşılması bakımından önemli bir eşik oluşturmaktadır. Zeydi'nin sunduğu bakan adaylarından 14'ünün güvenoyu almasıyla kabine yeter sayısına ulaşmış ve hükümet kurulmuştur. Buna karşılık dört bakan adayı güvenoyu alamamıştır. Bu isimlerden ikisinin Kanun Devleti Koalisyonu tarafından İçişleri ve Yüksek Öğretim Bakanlıkları için önerilen adaylar olması, hükümetin kuruluş aşamasında dahi Şii siyasetindeki iç rekabetin kabine oluşumuna yansıdığını göstermektedir. Yeni devlet bakanlıklarının eklenmemesi durumunda kalan 9 bakanlık için adayların haziran ayı içinde belirlenerek parlamentonun onayına sunulması beklenmektedir.
Zeydi'nin görevi devralırken Irak ekonomisinin tek bir kaynağa bağımlı kalmaması gerektiğini vurgulaması, yeni hükümetin ekonomik söyleminde çeşitlendirme arayışının öne çıkacağını göstermektedir. Ancak bu hedeflerin hayata geçirilmesi, Irak ekonomisinin mevcut koşulları dikkate alındığında ciddi sınırlılıklar içermektedir. Hürmüz Boğazı'nın kapalı olması nedeniyle Irak'ın petrol gelirlerinin yaklaşık yüzde 90 oranında düştüğü bir ortamda ekonomik çeşitlendirme için gerekli mali alanın ne ölçüde oluşturulabileceği belirsizliğini korumaktadır. Hürmüz krizi, Irak'ın petrol bağımlılığının neden olduğu kırılganlığı açık biçimde göstermesine rağmen Zeydi'nin ekonomik çeşitlendirme yaklaşımı, kısa vadede sınırlı uygulanabilirliğe sahip olacaktır.
Bakanlarla birlikte onaylanan hükümet programı, Zeydi hükümetinin temel önceliklerini göstermektedir. Programda Irak'ın bölgesel ve uluslararası çatışma eksenlerinden uzak tutulmasının iç istikrarın şartı olarak tanımlanması, ülkenin mevcut jeopolitik ortamda kırılgan bir denge alanında bulunduğunun kabul edildiğini göstermektedir. ABD ile Stratejik Çerçeve Anlaşması'nın etkinleştirilmesi, Körfez ve Arap ülkeleriyle ilişkilerin geliştirilmesi, Türkiye ile Kalkınma Yolu Projesi'nin desteklenmesi ve Irak'ın başka ülkelere yönelik saldırılar için geçiş noktası haline getirilmemesi gibi başlıklar; dış politikanın güvenlik, ekonomi ve egemenlik dosyalarıyla birlikte ele alındığını göstermektedir. Bu bağlamda Zeydi, yönetimini Irak'taki denge siyasetini sürdürme arayışı üzerine kurmaktadır.
Zeydi'nin parlamentoda kendisine ait güçlü bir blokunun bulunmaması, hükümetin önündeki en önemli sınamalardan biridir. Bu durum, başbakanın farklı siyasi bloklar arasındaki dengeyi koruma kapasitesini kritik hale getirmektedir. Ayrıca Zeydi'nin hem İran hem ABD tarafından desteklenmiş olması, hükümet kurma sürecinde hareket alanı sağlamasına rağmen başbakanlık döneminde bir baskı alanına da dönüşebilir. İran ve ABD'nin Zeydi'ye yönelik birbiriyle çelişen beklentiler taşıması, yeni hükümetin dış politika performansını Irak iç siyasetindeki denge arayışıyla doğrudan bağlantılı hale getirmektedir.
Zeydi ve hükümetin önündeki sınamalar
Zeydi hükümetinin ilk sınaması, kabinenin tamamlanması ve bakanlık paylaşımı üzerinden şekillenecektir. Hükümetin güvenoyu alması siyasi tıkanmanın belli ölçüde aşıldığını göstermektedir. Ancak güvenoyu alamayan dört bakanlık ile kalan bakanlıkların haziran ayı içinde tamamlanmasının beklenmesi, olası bir rekabet alanı oluşturmaktadır. Ayrıca Kanun Devleti Koalisyonunun İçişleri ve Yüksek Öğretim Bakanlıkları için sunduğu adayların güvenoyu alamaması, Maliki çizgisinin hükümet içindeki ağırlığının yeniden müzakereye açılacağını gösterebilir. Bu nedenle kabinenin tamamlanması, Zeydi'nin Şii Koordinasyon Çerçevesi içindeki rekabeti yönetme kapasitesinin ilk testi olacaktır.
ABD ve İran ile ilişkilerin aynı anda yönetilmesi de Zeydi'nin önündeki temel sınamalardan birisi olacaktır. Zeydi'nin ABD ve İran tarafından desteklenmiş olması, hükümetin kurulma aşamasında kolaylaştırıcı bir etki üretmiştir. Ancak bu destek, hükümetin icra döneminde bir baskı alanına dönüşebilir. ABD ile Stratejik Çerçeve Anlaşması'nın etkinleştirilmesi, Zeydi hükümeti açısından kurumsal ilişkiyi güçlendirebilecek bir zemin sunmaktadır. Buna karşılık bu dosya; Irak'taki yabancı askeri varlık tartışmasıyla, milis grupların pozisyonuyla ve İran'ın güvenlik beklentileriyle doğrudan bağlantılıdır. İran'ın Irak'taki etkisinin devam etmesi, Zeydi'nin dış politika alanındaki hareket kapasitesini sınırlayabilecek dinamiklerin başında gelmektedir. Bu nedenle hükümet programında Irak'ın bölgesel ve uluslararası çatışma eksenlerinden uzak tutulması hedefi kritik önem taşımaktadır.
Hürmüz kriziyle ağırlaşan petrol gelirleri sorunu ile Bağdat-Erbil hidrokarbon dosyasının birlikte yönetilmesi de Zeydi hükümetinin önündeki sınamalar arasında yer almaktadır. Hürmüz krizi nedeniyle petrol gelirlerinde yaşanan büyük düşüş, hükümetin mali kapasitesini doğrudan sınırlamaktadır. Kamu maaşları, yatırım harcamaları, vilayet bütçeleri ve sosyal hizmetler büyük ölçüde petrol gelirlerine dayandığı için gelir daralması hükümetin toplumsal ve siyasal beklentileri karşılama imkanını azaltmaktadır.
Zeydi hükümeti geniş kapsamlı bir programla göreve başlamış olsa da bu programın uygulanabilirliği, günlük hayatı doğrudan etkileyen alanlarda üretilecek sonuçlarla ölçülecektir. Maaş ödemeleri ve temel kamu hizmetleri Irak'ta hükümetlerin meşruiyetini belirleyen ana başlıklardır. Petrol gelirlerinin düştüğü, kabinenin henüz tam olarak tamamlanmadığı ve hükümetin geniş bir koalisyon dengesi üzerine kurulduğu bir ortamda hizmet sunumundaki aksaklıklar hızla siyasi baskıya dönüşebilir. Mali kaynakların daralması ve kurumlar arası koordinasyon sorunları, hükümet programında yer alan vaatlerin uygulanmasını zorlaştırabilir. Hizmetlerde belirgin bir iyileşme sağlanamaması halinde gösteri dinamiklerinin yeniden canlanması mümkündür. Böyle bir gelişme, Zeydi'nin parlamentodaki desteğini, hükümet içindeki denge siyasetini ve dış politikadaki manevra alanını aynı anda zorlayacaktır. Bu nedenle Zeydi hükümetinin başarısı, büyük güvenlik ve dış politika dosyalarının yönetimi kadar toplumsal beklentilere cevap üretebilme kapasitesine de bağlı olacaktır.
[Feyzullah Tuna Aygün, ORSAM Irak Çalışmaları Koordinatörüdür.]