Yeni Şafak / Yasin Aktay
Gazze bağlamında kurban ve Allah tasavvurunun aynasında insanlığın imtihanı
İlk uygulaması Hz. Adem’in çocuklarıyla başlamış olan kurban ritüelinin tarih boyunca aldığı şekiller insan zihninin gelgitlerini izlemek açısından çok önemli bir olaydır. Sadece dinî bir uygulama değil, aynı zamanda insanın Allah tasavvurunun tarih boyunca geçirdiği dönüşümlerin de aynasıdır. Çünkü kurbanın aldığı her biçim, aslında insanın Allah’ı nasıl anladığını, O’nunla nasıl bir ilişki kurduğunu gösterir.
Oysa modern dünyada kurban hakkında geliştirilen teorilerin önemli bir kısmı, meseleyi bütünüyle tersinden okur. Pozitivist din sosyolojisinin etkisiyle şekillenen bu anlayışa göre insanlık önce ilkel dönemlerde tanrılara kan sunarak onları yatıştırmaya çalışan bir seviyedeydi; sonra çok tanrılı inançlardan tek tanrılı dinlere geçti; en sonunda ise artık “olgun insanlık aşamasına” ulaştığı için kurban gibi ritüellere ihtiyaç duymayan modern seküler bilinç ortaya çıktı.
Bu anlatıda kurban, insanlığın aşması gereken ilkel bir aşama gibi görülür.
Sanki insanlar başlangıçta tanrıları kanla beslemek, onların öfkesini yatıştırmak veya onlarla pazarlık yapmak için kurban kesmişlerdir. Böyle bir anlayışın merkezinde ise öfkelenen, kan görmek isteyen, buna “ihtiyaç duyan” bir “tanrı” tasavvuru vardır.
Tuhaflık tam da buradadır: İhtiyaç duyan bir varlık nasıl Tanrı olabilir? Tanrı fikri zaten mutlak anlamda ihtiyaçsızlığı gerektirmez mi?
İnsanın Allah hakkındaki antropomorfik tasavvurları tarih boyunca kurban anlayışını da bozmuştur. İnsan zihni Allah’ı çoğu zaman kendi ihtiyaçları, öfkeleri, arzuları ve güç ilişkileri üzerinden düşünmeye eğilimlidir. Bu yüzden putperestlik, paganlık veya çok tanrıcılık insanlık tarihinde bir başlangıç aşaması olmaktan çok, insan zihninin tevhidden sürekli sapma biçimleri olarak ortaya çıkmıştır. Çünkü insan zihni kolaycılığa meyyaldir; görünmeyeni görünene, aşkını olana, mutlakı insani olana indirgemeye eğilimlidir.
Bugün bile saf tevhid inancını kabul etmiş toplumlarda, Allah’a yaklaşmak adına bazı kişilerin, büyük zatların, “ermişlerin” kutsanmasıyla açılan güzergâhların nasıl yeni putlaştırmalara dönüştüğünü görmek mümkündür.
Bu yüzden kurban etrafında oluşan birçok sapma, aslında Allah tasavvurundaki sapmanın sonucudur.
İnsan, Allah’ın emrettiği ibadetleri sanki Allah’ın ihtiyacı varmış gibi düşünmeye başlıyor. Oysa bütün ibadetler Allah için değil, insan içindir. İnsanı kula kulluktan kurtarıp yalnızca Allah’a kul olmanın özgürlüğüne ulaştırmak içindir. Nitekim Kur’an’ın açık ifadesiyle Allah’a ulaşan ne kurbanın eti ne de kanıdır; Allah’a ulaşan sadece takvadır. Yani insanın niyeti, teslimiyeti ve yönelişidir.
Kurban konusundaki ikinci büyük sapma ise meseleyi sadece “ataerkil bir baba otoritesi” çerçevesinde okumaktır. Modern yorumların bir kısmı, Hz. İbrahim kıssasını bir babanın oğlunun hayatı üzerinde mutlak tasarruf hakkı kurmasının örneği gibi sunmaya çalışıyor.
Oysa tevhid geleneğinde insan kurban etme diye bir uygulama hiçbir zaman olmamıştır.
Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmeye yönelmesi, tamamen kendisine özgü ilahî bir imtihandır. Ve o imtihan başarıyla geçildiği anda, oğlunun fidyesi yine bizzat Allah tarafından bir koçla ödenmiştir. Çünkü İbrahim’in de, İsmail’in de, koçun da sahibi Allah’tır.
Üstelik kıssada İsmail pasif bir meful olarak değil, bilinçli bir özne bir fail olarak yer alır. O da bunun Allah’tan gelen bir emir olduğunu kavradığı anda, babasına değil doğrudan Allah’a teslim olur. Boynunu bıçağın altına yatırırken tereddüt göstermez.
Burada tek taraflı bir ataerkil tahakküm değil, iki taraflı bir teslimiyet vardır. Ali Şeriati belki de Kierkegaard etkisiyle imtihanı İbrahim’e odaklar, çünkü Kierkegaard’ın dayandığı anlatıda kurbanlık oğulun kurban edileceğinden haberi yoktur ve asıl imtihan babanın imtihanıdır. Oysa İslami anlatıda imtihan hem İbrahim’in hem İsmail’in imtihanıdır.
Esasen Yahudi kaynaklarında kurban anlatısının zamanla nasıl tahrif edildiğini de görmek mümkündür. Kurbanın İshak’a çevrilmesi sadece nesep merkezli bir üstünlük anlatısı üretmekle kalmamış; aynı zamanda hikâyenin ruhunu da değiştirmiştir. Bazı Yahudi anlatılarında İshak’ın kurban edileceğini anlayınca korkuyla babasına yalvardığı anlatılır. Oysa peygamber seviyesinde Allah bilgisine sahip bir insanın böyle bir tavır göstermesi düşünülemez.
Bu farklılık bugün Gazze ile Siyonist İsrail arasında ortaya çıkan insan tipolojisini anlamak açısından da son derece çarpıcıdır.
Siyonist İsrail’in teolojik bilinçaltında hayatı mutlaklaştıran, ölümü anlamsızlaştıran ve dünyaya tutunmayı nihai amaç haline getiren bir anlayış vardır. Kendilerini Allah’ın seçilmiş sevgili kulları olarak görürler; ama Allah’a kavuşma konusunda hiçbir aceleleri yoktur. Ölüm onlar için bir kavuşma değil, mutlak kayıptır. Bu yüzden mümkün olsa bin yıl yaşamak isterler.
Oysa Gazze’de ölüm karşısında bambaşka bir ruh hali görüyoruz. Allah yolunda ölmeyi bir yok oluş değil, bir şehadet ve kavuşma olarak gören bir İsmail tavrı… Üstelik burada Gazzeli için İshak ile İsmail arasında ontolojik bir ayrım da yoktur. Mesele etnik veya nesep merkezli değildir; mesele Allah’a teslimiyet meselesidir.
Bu yüzden bugün Gazze’de gördüğümüz direniş yalnızca siyasî veya askerî bir direnç değildir. Aynı zamanda derin bir teolojik ve varoluşsal bilinçtir.
Aslında kurbanın tahrifi ile Allah tasavvurunun tahrifi tarih boyunca hep birlikte ilerlemiştir.
Bu noktada Maimonides’in kurban üzerine yaptığı değerlendirmeler de dikkat çekicidir. Yahudi düşüncesinin en önemli isimlerinden biri olan Maimonides, özellikle yakmalık kurban geleneğinin aslında Yahudi teolojisinin asli ruhunu yansıtmadığını söyler. Ona göre bu tür uygulamalar, insanların alışkanlıkları sebebiyle tamamen kaldırılamamış tarihsel formlardır.
Her ne kadar bu yaklaşım bazı yönleriyle kurbanı daha sembolik ve manevi bir yere çekiyor gibi görünse de, sonuçta kurbanı insan zihninin tarihsel üretimi olarak görmesi bakımından İslam’ın gerisine düşer. Çünkü İslam’da kurban, insanın icat ettiği bir ritüel değil; insanı Allah’a yaklaştıran, nefsini aşmasını sağlayan ve kula kulluktan özgürleştiren ilahî bir eğitimdir.
Bugün Gazze’ye baktığımızda kurbanın asıl anlamını ve hayata bire-bir yansımalarını yeniden görüyoruz.
Kurban sadece bir hayvanın kesilmesi değildir. Kurban, insanın Allah’tan başka her şeye bağımlılığını kesmesidir.
İbrahim’in bıçağı sadece İsmail’e yönelmemişti; insanın Allah’tan başka her şeye olan bağına yönelmişti.
Ve belki bugün Gazze’de dünyanın anlayamadığı şey de tam budur: Bazı insanlar hayatı mutlaklaştırırken, bazıları Allah uğruna hayatı bile feda edebilecek bir teslimiyet bilinciyle yaşıyor; kurbana hayat vererek, hakikatine tecelli olarak.