Karam Nama’nın MEMO’da yayınlanan yazısı, Haksöz Haber için tercüme edilmiştir.
En sevdiğim yazar John Thornhill’e geri dönüyorum ve ondan o nadir bulunan iç görü parıltısını ödünç alıyorum. Hürmüz Boğazı’nı Apple ile değiştirmiş olduğunda, bu benzetme ilk bakışta abartılı, neredeyse fazla cüretkâr görünüyordu. Ancak üzerinde ne kadar çok düşünülürse, o kadar çok doğruluğu ortaya çıkıyor.
Hürmüz Boğazı sadece bir su yolu değil; bir güç noktası, enerjinin aktığı ve dünyanın izlendiği bir darboğaz.
Thornhill'in metaforunda Apple, aynı işlevi yerine getiriyor; sadece dijital coğrafyada. Yapay zekânın tüketici hizmetlerinde nasıl kullanıldığına gelince, Apple, Hürmüz Boğazı'nın teknolojik eşdeğerini kontrol ediyor. Bu, her zaman en yenilikçi olduğu için ya da yapay zekâ yarışında önde olduğu için değil, geçidi elinde tuttuğu için; kullanıcıya giden geçidi.
Apple, tıpkı boğazın kendisi gibi hem ortak hem de geçiş ücreti toplayıcısı olabilir. Üçüncü taraf bir modele lisans verebilir, onu kendi bulut tabanlı hizmetine dâhil edebilir ve App Store üzerinden satılan her abonelikten pay alabilir.
Ve tıpkı dünyadaki petrolün beşte birinin Hürmüz'den geçmesi gibi, Apple'ın platformları, App Store kuralları ve muazzam işlem hacmi, ona tüm pazarları şekillendirme, vergilendirme veya tamamen başka yöne yönlendirme konusunda muazzam bir güç verir.
Bu analiz, Apple’ın gelecekteki liderliği hakkında spekülasyonların havada uçuştuğu hassas bir dönemde ortaya çıkıyor. Hayatını kaybeden vizyoner Steve Jobs’un mirasını sakin bir yönetim disipliniyle sürdüren Tim Cook, bu efsanenin yaratıcısı değil, koruyucusuydu. O, Apple’ı tek bir kişinin dehası olmaktan çıkıp bir sistemin işleyişine, ilham kaynağından altyapıya dönüştürdü.
2011 yılında CEO olarak göreve geldiğinden bu yana Cook, Apple’ın yaklaşık 350 milyar dolar değerindeki bir şirketten 4 trilyon doları aşan bir şirkete dönüşmesini yönetti. Gelirler neredeyse dört katına çıktı ve Apple, 2,5 milyardan fazla aktif cihazdan oluşan küresel bir ekosisteme dönüştü.
Bugün şirket, modern tarihindeki en önemli liderlik geçişlerinden birini yaşıyor. On yılı aşkın bir süre şirketin başında kalan Cook, Yönetim Kurulu Başkanı rolünü üstlenecek; Apple’ın uzun süredir donanım mühendisliğinden sorumlu başkanı olan John Ternus ise 1 Eylül 2026’da CEO pozisyonuna geçmeye hazırlanıyor.
Ternus, sürekliliği temsil ediyor, ancak aynı zamanda bir vurgu değişikliğini de temsil ediyor. Makine mühendisi olan Ternus, profesyonel hayatının çoğunu Apple'da geçirmiş ve şirketin amiral gemisi ürünlerinin donanım mühendisliğini yönetecek kadar yükselmiştir. Kariyeri, Apple’ın temel kimliğiyle, yani sıkı bir şekilde entegre edilmiş, yüksek performanslı cihazlar üretmekle derinden iç içe geçmiştir. Mac ve iPhone’un gelişiminde, Apple’ın kendi yonga setlerine geçişinde ve AirPods gibi ürünlerin piyasaya sürülmesinde kilit bir rol oynamıştır.
Ancak asıl soru, teknolojik patlamaların yaşandığı bu çağda, bu koruyucu rolün yeterli olup olmadığıdır.
Thornhill çarpıcı bir paradoksa işaret ediyor: Güç artık yalnızca icatta değil, geçiş kanallarını kontrol etmede yatıyor. Yapay zekâ şirketleri çoğalıyor, fikirler akıyor, modeller rekabet ediyor — ancak kullanıcı bir ekranın pençesinde kalmaya devam ediyor. Ve o ekranın başında, kapı bekçisi Apple duruyor. Telefon artık bir cihaz değil; kapalı bir karar sistemidir.
Neyin yüklenebileceği, neyin ödenmesi gerektiği, bir hizmetin nasıl sunulacağı — hepsi tek bir filtreden geçiyor. Sadece teknik bir filtre değil, ekonomik bir filtre. Ve işte burada Apple’ın kendi “Hürmüz vergisi” yatıyor.
Geçen her uygulama, kullanıcıya ulaşan her hizmet, etkinleştirilen her abonelik — bir yüzde alınır, bir karar verilir.
Jeopolitikte, darboğazların tehlikesi iyi bilinir: Herhangi bir gerginlik petrol fiyatlarını yükseltir, herhangi bir tehdit piyasaları sarsar. Teknolojide ise tehdit daha sessizdir — ama daha derindir.
Bir şirket tek geçiş noktası haline geldiğinde, inovasyonun kendisi de buna uyum sağlamaya başlar. Geliştiriciler neyin mümkün olduğunu düşünmeyi bırakıp neyin izin verildiğini düşünmeye başlar. Yaratıcılık, bir pazarlık haline gelir. Yapay zekâ bu çelişkiyi daha da güçlendirir.
Devrimler laboratuvarlarda gerçekleşir, ancak kullanım cep telefonlarında gerçekleşir — ve cep telefonu dünyası, büyük ölçüde Apple tarafından yönetilir. Küçük bir şirket çığır açan bir model geliştirebilir, ancak yine de bir çıkış noktasına ihtiyaç duyar. Ve bu çıkış noktası ne ücretsizdir ne de tarafsızdır.
Apple, dağıtımını domine etmek için yapay zekâ araştırmalarını domine etmek zorunda değildir. En önemli satış noktalarını ve en gelişmiş silikon üretim hatlarını kontrol ederek, herkese kendi şartlarını dayatabilir. Bu nedenle yeni CEO John Ternus, etkili yapay zekâ ürünleri vaat ediyor ve Tim Cook da küresel bir elçi haline geliyor. Ternus, şirketlerin Apple'ın cihazlarına ve geliştirici platformuna güvenmeye devam etmeleri için bunları yeterince çekici tutmalı, Cook ise Brüksel, Pekin ve Washington'da diplomatik kanalları açık tutmalıdır.
Geçmişte bilgi güçtü. Bugün ise erişim güçtür. Apple’ın yapay zekâ alanında birinci olması gerekmiyor; tek yapması gereken, herkesin geçmek zorunda olduğu bir kapı haline gelmektir. Bu sessiz ama derin bir dönüşümdür.
Akla gelen soru, bu tekel kırılabilir mi?
Tarih, evet diyor, ancak bu ancak zor koşullar altında mümkün: ya cihazın şeklini tamamen değiştiren bir teknolojik devrim ya da gücü yeniden dağıtan düzenleyici bir müdahale.
Şu ana kadar ikisi de tam olarak gerçekleşmedi.
Bu anlamda Apple, sadece bir şirket değildir. Tüketici tarafından görülmeyen, ancak belirleyici olan bir tür görünmez altyapıdır. Kimsenin fark etmediği, ancak son kullanıcıya neyin ulaşacağını belirleyen boru hatlarına benziyor.
Sonuçta Thornhill, Apple'ı övmekten çok, ona karşı uyarıda bulunuyor. Teknolojinin bir boğaz, inovasyonun ise zorunlu bir geçiş haline geldiği an konusunda uyarıyor. O noktada soru artık “Kim daha iyi?” değil, “Kimin geçişine izin verilir?” oluyor.
Coğrafi bir metafor olarak başlayan şey, ekonomik bir gerçeklikle son buluyor: Apple bir şirket değil, bir boğazdır — ve boğazı kim kontrol ederse, geçişi de o kontrol eder.
* Karam Nama, İngiliz-Iraklı bir yazardır. “An Unlicensed Weapon: Donald Trump, a Media Power Without Responsibility” (Ruhsatsız Silah: Donald Trump, Sorumluluktan Yoksun Bir Medya Gücü) ve “Sick Market: Journalism in the Digital Age” (Hasta Piyasa: Dijital Çağda Gazetecilik) gibi birçok kitap yayınlamıştır.