Suriye 'Kerbela' mı? 'Aleviler' mi? 'Nusayriler' mi?

09.09.2012 20:24
Suriye Kerbela mı? Aleviler mi? Nusayriler mi?
Cengiz Çandar, Başbakan Erdoğan’ın konuşmasından yola çıkarak Alevi-Nusayri kimliğinin Suriye’de iktidar olma sürecini özetliyor.

 Haksöz Haber

Cengiz Çandar, Başbakan Erdoğan’ın konuşmasından yola çıkarak Alevi-Nusayri kimliğinin Suriye’de iktidar olma sürecini özetliyor.

Esed hanedanı tarafından Suriye’nin nasıl Kerbela’ya dönüştürüldüğünü anlattığı bu yazısında Çandar; Alevi Dağı etrafındaki yoksul Nusayri köylülerinin Fransız sömürge güçleri tarafından elit-iktidar sınıfına dönüştürülmelerinin sürecine atıflar yapıyor. Fakat yazı, İbn Haldun’un “üç kuşaktan sonra iktidar sınıflarının çürümeye başlayacağı” tezini Esed hanedanı için şöyle uyarlıyor: Sadece ‘iki kuşak’ sonra yolun sonuna geldiler.

Suriye'nin ilk Alevi cumhurbaşkanı Hafız Esad

CENGİZ ÇANDAR

Başbakan'ın 'Suriye-Kerbela' metaforu akıllara Faulkner'ın 'Geçmiş asla ölü değildir; geçmiş, geçmiş bile değildir' şeklindeki ünlü sözünü getiriyor.

Başbakan Tayyip Erdoğan, İstanbul’da toplanan ‘Arap Uyanışı ve Yeni Ortadoğu’da Barış: Müslüman ve Hıristiyan Perspektifi’ başlıklı, bölgeden çok sayıda Hıristiyan din adamının katıldığı konferansta, Suriye’yi ‘yeni Kerbela’ya benzetti. “1332 yıl önce Kerbela’da yaşanan neyse bugün Suriye’de yaşanan da odur” dedi. “Suriye’de zalim diktatör en ağır silahlarla toplu katliam gerçekleştirirken sırf mezhep taassubu nedeniyle bu zulme sessiz kalanlar, alkış tutanlar, çanak tutanlar var” sözlerini ‘Suriye - Kerbela metaforu’na ekledi.

Başbakan’ın ‘Suriye-Kerbela metaforu’, akıllara William Faulkner’ın “Geçmiş asla ölü değildir; geçmiş, geçmiş bile değildir” şeklinde ünlü sözünü getiriyor. ‘Geçmişin asla ölü olmadığı’, hatta ‘geçmişin aslında geçmiş bile olmayıp bugünün ta kendisi olduğu’ Ortadoğu’dan başka dünyanın hiçbir bölgesinde böylesine geçerli olamaz. 1332 yıl önceki Kerbela, bugünün Suriyesi olarak tarif edilecek kadar ‘canlı’ bir referans noktası.

Kerbela, başkenti Şam olan Emevi hükümdarı Yezid’in Hz. Hüseyin’i katlettiği yerin ve savaşın mekânı ve İslam’ın Şii mezhebinin ‘doğum anı’ olarak tarih kayıtlarındadır. Aleviliğin de temel referans noktasıdır.

Ve, bugün Şam’da Nusayri (yoksa Alevi mi?) kimlikli rejimin hüküm sürdüğü Suriye’de paradoksal biçimde Türkiye’nin Başbakanı ‘günümüzün Kerbela’sından söz edebiliyor.

Nusayri mi? Alevi mi?

Türkiye’nin yöneticileri, ülkemizin içindeki hatırı sayılır Alevi nüfusu ilzam etmemek için siyasi kaygıdan yola çıkarak Başşar Esad ve Suriye yönetici elitinden Alevi olarak söz etmemeye özen gösteriyor; Nusayri sözcüğünü tercih ediyorlar.

Suriye’nin 22 milyon dolayındaki nüfusunun yaklaşık yüzde 12’sini oluşturan Alevilerin Türkiye Alevileriyle farkları olabilir ama Türkiye’nin çoğunlukla Hatay ilinde, ayrıca Adana’da ve Mersin’de bulunan Arap-Alevi vatandaşlarımızla hiçbir farkları olmadığı da bir gerçek. Nusayriler denilen kitle de bu. Nusayri denmelerinin nedeni, mezhebin kurucu figürünün Muhammed İbn Nusayr olmasından ötürü. Muhammed İbn Nusayr, 11. Şii İmamı Hasan el-Askeri’nin öğrencisiydi. 11. İmam’ın ölümüyle ve oğlunun ortadan kaybolması ve ‘Kayıp İmam’ Mehdi olarak kabul edilmesiyle birlikte Şiiliğin içine girdiği kriz döneminde kendisini Hasan el-Askeri’nin ‘Bab’ı yani ‘kapısı’, temsilcisi olarak ilan etmiş ve Alevi-Nusayri inancının temellerini atmıştı. Bununla birlikte, Alevi-Nusayri inancını bugün yaşadıkları topraklara taşıyan Abdullah el-Khasibi oldu. 10. yüzyılda yaşayan ve 957 yılında ölen Abdullah el-Khasibi ders verdiği, Bağdat’ta ve Halep’teki Şii yönetimleri, Büveyhoğulları ve Hamdanilerin Selçuklu Türkleri tarafından yıkılması üzerine Lazkiye taraflarına göç etmiş ve takipçileri, bugün Cebel Aleviyyin (Alevi Dağı) olarak nitelenen bölgeye sığınarak yerleşmişlerdi.

1936’da merkezi bir Suriye devleti kurulması yönünde Fransa-Suriye Anlaşması imzalandığı sırada, Lazkiye bölgesinin altı Alevi-Nusayri ileri geleni, Fransa’daki Halk Cephesi hükümetinin başbakanı Leon Blum’a Alevi-Nusayriler için ‘bağımsızlık’ talep eden bir dilekçe sundular. ‘Alevilerin bağımsız bir halk olduğu ve (Suriye’nin) iç bölümündeki şehirlerin otoritesine hiçbir vakit tabi olmadıkları’ ifade edilen dilekçede, ‘Anlaşmaların azınlıkları koruyamayacağı’ öne sürülerek “Sizi temin ederiz ki Suriye’de hâkim İslami zihniyetten ötürü anlaşmaların hiçbir değeri yoktur. Bu durumu Iraklıların Asuriler ve Ezidileri katlettiği İngiliz-Irak Anlaşması’nda gördük” deniliyordu. Dilekçenin başındaki ilk imza Süleyman el-Mürşid’e aitti.

Bu dilekçenin verilmesinden on yıl sonra, Şam’daki bağımsız-merkezi Suriye hükümeti onu darağacına gönderdi. İkinci imza ise Süleyman el-Esad ismini taşıyordu. Hafız Esad’ın babası; Başşar Esad’ın dedesi! Yüzyıllar boyu baskı görmüş, Hatay’ın güneyindeki dağlık bölgeye sığınarak yaşamış ve Sünni toprak ağalarının topraklarında ırgatlıkla hayatını kazanmaya çalışmış çok yoksul bir topluluk olan Alevi-Nusayrilerin merkezi Sünni yönetiminden korkmak için anlaşılır nedenleri yok değildi.

İnanç sistemleri, Pagan, Hıristiyan ve Zerdüştçü unsurlarla bezenmişti. Hz. Ali’ye ‘ilahi’ özellik atfediyordu, esoterik, ‘sırları’ bulunan, dışa kapalı, ayrı bir ‘din’ nitelemesine uygundu ve ortodoks İslam düşüncesi, onları ‘İslam dışı sapkınlar’ olarak görüyordu. Öyle ki İslam tarihinin en etkili fakihlerinden olan ve bugünkü Selefiliğin referans noktası olarak addedilen ve Harran doğumlu olup Şam’da büyümüş, yaşamış ve orada ölen İbn Teymiyye (1263-1328), Alevi-Nusayrileri ‘İslam’ın düşmanları’ olarak damgalamış, inançlarını “Onların dini, dış görünüşüyle Şii ama içinde tümüyle kâfirliktir” diye tanımlamıştı.

İbn Teymiyye’nin, bulundukları yerde Alevi-Nusayrilerin cezalandırılmasını ve hatta imhasını ‘caiz’ gören fetvaları, söz konusu inancın izleyicilerini daha da içe kapatmış ve yüzyıllar boyu kendilerine dönük husumetin ‘ideolojik
kaynağı’nı oluşturmuştu. Suriye’nin Fransız yönetimi altındaki döneminde, onların sayesinde askeri okullara, emniyet teşkilatına, güvenlik kuruluşlarına girmeye başlamışlar, 1950’lerde ‘laik’ Baas Partisi’nde yer bulmuşlardı. Baas Partisi, 1963’te iktidara geldikten sonra, Alevi-Nusayrilerin eli, Suriye’de ilk defa iktidarın iplerine değdi.

1971’de birkaç Alevi-Nusayri aşiretinden biri olan Matavira’dan Hafız Esad, Suriye’nin ilk ‘Alevi’ cumhurbaşkanı oldu. ‘Esad hanedanı’ ile bugün Başşar Esad döneminde, yaklaşık yarım yüzyıldır iktidardalar. Sosyal ve sınıfsal statüleri de değişti. Artık Cebel Aleviyyin’in yoksul köylüleri olmaktan çıkıp özellikle Şam’da ‘şehirli yönetici elit’ haline dönüştüler.

Modern tarih ve sosyolojinin kurucularından biri olarak kabul edilen İbn Haldun (1332-1406), hanedanların üç kuşak sonra çürümeye başlayacağını öngörmüştü. Ama artık tarih çok daha süratle yol alıyor. Suriye’deki Alevi-Nusayri Esad hanedanının ömrü iki kuşakta son bulacağa benziyor. Bu ‘kaçınılmaz son’un gerçekleşmesinin çabuklaşması, ancak Alevi-Nusayriler ile Esad hanedanının eşanlamlı ele alınmaması ve arasına bir çizgi çekilmesiyle mümkün olabilecek.

Türkiye, bu bakımdan, ‘mezhepçilik’ tuzağına düşmeden Alevi-Nusayrileri de kucaklayacak, yüzyıllar boyu yaşadıkları haksızlıkları onlara hatırlatmayacak bir dil benimsemeli, söylem geliştirmelidir.

Unutulmamalı ki konu, ‘Türkiye’nin Alevilerinin Suriye’deki Nusayrilerden farklı olması’ değildir; Türkiye’nin kendi ve Suriye’dekilerle kardeş, Alevi- Nusayri vatandaşları da var. ‘Modern devlet’ olmak ile ‘mezhepçi devlet’ olmak arasında, hem kalın hem de çok ince bir çizgi var.

Radikal

 

 

  • Yorumlar 0
    Bu habere henüz yorum eklenmemiştir.
Diğer Haberler
PANO
KARİKATÜR
Tüm Hakları Saklıdır © 2001 Haksöz Haber | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 0 212 635 43 75 | Faks : 0 212 631 55 27 | Haber Yazılımı: CM Bilişim