Kürtçe’nin Zenginliği ve Dili Doğru Kullanmanın Güzelliği – 3

14.10.2008 18:53

İbrahim Sediyani

     Kürtçe’nin zenginliği ile ilgili olarak yazdığımız makalenin bu üçüncü bölümünde, bu dilin en renkli konularından birini işleyecek ve “Behra Hêşin” adlı şiirdeki tartışmalara açıklık getirmeye devam edeceğiz.

 

     C – Sözcüklerin Çekim Halinde Erkeklik ve Dişilik:

 

     Bu konunun Kürtçe dil derslerinin en zevkli konusu olduğuna, Kürtçe hakkında az çok bilgisi olan ve bu dilin gramerini bir nebze de olsa incelemiş bulunan herkesin mutabık olabileceğine ihtimal veriyorum. Kürtçe dil dersleri veren bir öğretmenin en büyük keyifle vereceği ders bu olacağı gibi, bu derslere katılan öğrencilerin de yine en büyük keyifle takip edecekleri ders, zannediyorum ki bu derstir.

 

     Türkçe isim tamlamalarında önce “tamlayan” sözcük gelir, “tamlanan” sözcük ise onu takip eder. Başka bir ifadeyle Türkçe’de “iyelik ekleri” (-nın, -nin, -nun, -nün), “tamlanan” sözcüğe değil, “tamlayan” sözcüğe ulanır:

 

     benim çocuğum → ben (tamlayan), çocuk (tamlanan)

     senin baban → sen (tamlayan), baba (tamlanan)

     denizin rengi → deniz (tamlayan), renk (tamlanan)

     Haksöz Okulu → Haksöz (tamlayan), okul (tamlayan)

 

     Kürtçe, Farsça ve Arapça’da ise tam tersidir. Önce “tamlanan” sözcük gelir, “tamlayan” sözcük ise onu takip eder. Başka bir ifadeyle bu üç dilde “iyelik ekleri” (Arapça’da “-ul”, Farsça’da “-i”, Kürtçe’de “-ê” ve “-a”), “tamlayan” sözcüğe değil, “tamlanan” sözcüğe ulanır:

 

     Hareket’ul- Muqawemet’ul- İslamiyye → Arapça

     Fizilâl’il- Qûr’ân → Arapça

     Urwet’ul- Wusqa → Arapça

     Beheşt-i Zehrâ → Farsça

     Nehzet-i ma Hoseynî – Rehber-i ma Xomeynî → Farsça

     Çeşm-i Gazel → Farsça

     Kevokê Amedê Mellah Ubeydullâh → Kürtçe

     Dengê Berxwedana İslamî → Kürtçe

     Behra Hêşin → Kürtçe

 

     Kürtçe’deki kelimelerin isim tamlamalarında ve çekim hallerinde aldıkları iyelik ekleriyle nasıl “erkek” ve “dişi” olarak ayrıldıklarını ele alacağımız bu bahsimizde konuyu iki ayrı başlık altında inceleyeceğiz; “canlı varlıklara ait isimlerde erkeklik ve dişilik” ve  “cansız varlıklara ait isimlerde erkeklik ve dişilik”.

 

     a) Canlı Varlıklara Ait İsimlerde Erkeklik ve Dişilik:

 

     Daha önce de belirttiğimiz gibi, Kürtçe’deki bütün sözcükler, bütün canlı ve cansız varlıklara ait isimler “nêrin” (eril, müzekker, maskulinum) ve “mêhin” (dişil, müennes, femininum) olmak üzere ikiye ayrılırlar. Cinsiyetsiz (neutral) sözcüğün bulunmadığı Kürtçe’de kâinatta var olan her şey ya “erkek”tir, ya da “kadın”.

 

     İki ayrı iyelik ekinin bulunduğu Kürtçe’de eril sözcükler için “-ê” iyelik eki, dişil sözcükler içinse “-a” iyelik eki kullanılır. Şayet bir sözcük çekim halinde “-ê” iyelik ekini alıyorsa o varlık erkek, sözcük “-a” iyelik ekini alıyorsa o varlık kadındır.

 

     Kürtçe’de eril sözcükler için “-ê” iyelik eki kullanılır:

 

     mêrê serxwe (ﺴﺮﺨﻭﻩ ﻤﻴﺮﺊ): yakışıklı erkek

     kûrê mın Malcolm pır baqıle (ﺒﺎﻘ۔ﻠ۔ﻪ ﭘﺮ ﻤ۔ﻠﮑﯘﻠ۔ﻢ ﻤﻦ ﮐﯘﺮﺉ): oğlum Malcolm çok akıllıdır

     Mala Bavê Mın Mala Mêrane (ﻤﺒﺮﺍﻨ۔ﻪ ﻤ۔ﻼ ﻤﻦ ﺒ۔ﺎﭭﺊ ﻤ۔ﻼ): Babamın Evi Erkeklerin (Yiğitlerin) Evidir (Şıvan Perwer’in bir şarkısının adı)

     pısmamê mın hatiye (ﻫ۔ﺎﺘﻴﻪ ﻤﻦ ﭙ۔ﺴ۔ﻤﺎﻤ۔ﺊ): amcamoğlu gelmiş

     pısxaltiyê mın dıçe kû? (ﮐﯘ؟ ﺪﭽ۔ﻪ ﻤﻥ  ﭙ۔ﺴﺨ۔ﻠﺘﻴﻴﺊ): teyzemoğlu nereye gidiyor?

     Xalê Nureddin bavê şehîdê me Şuayb Polate (ﭙﻮﻭﻻﺘﻪ ﺸﻭﺀﻴﺐ ﻤﻪ ﺸ۔ﻬ۔ﻴﺪﺉ ﺑﺎﭭﺊ ﻨﻭﺭﺪﻴﻦ ﺨ۔ﻼﺉ): Nureddin Dayı şehîdimiz Şuayb Polat’ın babasıdır

     ez apê te heznakım (ﺤ۔ﺯﻨﺎﮐ۔ﻢ ﺗﻪ ﻋﺎﭙﺊ ﺍﺯ): senin amcanı sevmiyorum

     Lawê Mencê çu qezencê (ﻘﺯﻨﺠ۔ﺊ ﭼﻭ ﻤﻨﺠ۔ﺊ ﻻﺍﻭﺉ): Menco’nun oğlu çalışmaya gitti (Kürt deyimi; sözde çalışmak için başka şehire giden ama orada hiçbir halt edemeyip serseri gibi gezip dönen beceriksiz erkekler için kullanılır)

     bapirê mın zuva mıriye (ﻤ۔ﺮﻴﻴﻪ ﺯﻭﭭﺎ ﻤﻦ ﺒ۔ﺎﭘﻴﺮﺉ): dedem çoktan ölmüş

     zavê mın ji wek kûrên mın bêxêre (ﺒﻴﺨﻴﺮﻩ ﻤﻦ ﮐﯘﺮﻴﻦ ﻭﮎ ژﻯ ﻤﻦ ﺯﺍﭭﺊ): damadım da oğullarım gibi hayırsızdır

     gahê xûrt (ﺨﯘﺮﺖ ﮔ۔ﺎﻫ۔ﺊ): güçlü boğa

     dikê l’kozıkê (ﮐﻮﻮﺯﮐ۔ﺊ ﻠﻪ ﺪﻴﮑ۔ﻴ۔ﺊ): kümesteki horoz

 

     Kürtçe’de dişil sözcükler için “-a” iyelik eki kullanılır:

 

     jına rınd (ﺭﻨﺪ ژﻨ۔ﺎ): güzel kadın

     Jına xêr jiyana xêr (ﺨﻴﺭ ژﻴﻴ۔ﺎﻨﺎ ﺨﻴﺭ ژﻨ۔ﺎ): Hayırlı kadın hayırlı yaşam (Kürt atasözü; yani hayırlı bir kadınla evlenirseniz mutlu bir hayat yaşarsınız)

     keça mın Elif Yaren gûla bavê xweye (ﺨﻮﻴ۔ﻪ ﺒ۔ﺎﭭﺊ ﮔﯗﻻ ﻴ۔ﺎﺭﻦ ﺍﻠ۔ﻴ۔ﻒ ﻤﻦ ﮐ۔ﭽ۔ﺎ): kızım Elif Yaren babasının gülüdür

     diya mın rabuye nımêja sbê (ﺴﺑ۔ﺊ ﻨ۔ﻤﻴژﺍ ﺮﺍﺑﻮﻴﻪ ﻤﻦ ﺪﻴ۔ﻴﺎ): annem sabah namazına kalkmış

     dotmama mın diya dû zarokane (ﺰﺍﺮﻮﻮﮐ۔ﺎﻨﻪ ﺪﯘ ﺪﻴﻴ۔ﺎ ﻤﻦ ﺪﻮﻮﺘﻤ۔ﺎﻤ۔ﺎ): amcamkızı iki çocuk annesidir

     dotxaltiya mın par zewıciya (ﺰﻩﻮﺠ۔ﻴﻴ۔ﺎ ﭙ۔ﺎﺭ ﻤﻦ ﺪﻮﻮﺘﻤ۔ﺎﻤ۔ﺎ): teyzemkızı geçen yıl evlendi

     xaltiya mın tenê Kûrdî dızane (ﺪﺰﺍﻨ۔ﻪ ﮐ۔ﯘﺭﺪﻯ ﺘ۔ﻨﺊ ﻤﻦ ﺨ۔ﺎﻠ۔ﺘﻴﻴ۔ﺎ): teyzem sadece Kürtçe biliyor

     meta mın pır kokıme (ﮐﻮﻮﮐ۔ﻤﻪ ﭙﺮ ﻤﻦ ﻤ۔ﺘ۔ﺎ): halam çok yaşlıdır

     dapira mın l’mala me mır (ﻤ۔ﺮ ﻤﻪ ﻤ۔ﻼ ﻠﻪ ﻤﻦ ﺪﺍﭙﻴ۔ﺮﺍ): ninem bizim evde öldü

     Buka Besra (ﺒ۔ﺼ۔ﺮﺍ ﺒﻭﮐ۔۔ﺎ): Basra Gelini

     manga sor (ﺴﻭﻭﺮ ﻤ۔ﺎﻨﮕ۔۔ﺎ): kırmızı inek

     mırişka kûrt (ﮐﯘﺮﺕ ﻤ۔ﺮﻴﺸ۔ﮑ۔۔ﺎ): kuluçkaya yatmış olan tavuk

 

     Görüldüğü üzere Kürtçe’de iki ayrı iyelik eki vardır ve eril sözcükler “-ê” iyelik ekini alırken, dişil sözcükler de “-a” iyelik ekini alırlar. Diller nasıl ki tarihsel bir süreç içerisinde doğuyorlarsa Kürtçe’deki bu ilginç özellik de o şekilde doğmuştur. Yani bu dili konuşan halk falanca tarihte toplanıp “gelin dilimizi bu şekilde konuşalım” diye bir karar almamıştır, bu kendiliğinde oluşan bir durumdur; dillerin nasıl doğduğu bilinmediği gibi bu enteresan durumun da nasıl doğduğu bilinmemektedir. Fakat Kürtçe konuşan herkes bu iyelik eklerini erkeklik ve dişilik özelliklerine göre doğru bir şekilde kullanır. Kendisi böyle bir olayın farkında bile olmasa, hiç okul yüzü görmemiş ve okuma – yazma bilmeyen bir Kürt bile olsa, konuştuğu zaman doğru bir şekilde konuşur. Hiçbir Kürt kendi dilini konuştuğu zaman iyelik eklerini yanlış bir şekilde telaffuz etmez; erkek sözcükler için dişi iyelik ekini veya dişi sözcükler için erkek iyelik ekini kullanmaz.  

 

     Yukarıda verdiğimiz örneklerde, cümle içinde kullandığımız sözcükler iyelik eklerine gereksinim olmadan dahi cinsiyetleri bilinebilecek sözcüklerdi. Yani “erkek, kadın, baba, anne, oğul, kız, amca, dayı, teyze, hala, boğa, inek, horoz, tavuk” gibi sözcüklerin yalın halde bile cinsiyetleri bellidir. Dersimize kasıtlı olarak ilk önce bu örneklerle başladık ki konuyu işlerken en basitten başlayıp zora doğru gidelim. Bunu, dersi takip eden siz sevgili okuyucularımızın konuyu anlayabilmeleri için yaptık. Dersi öyle bir şekilde işlemek istiyoruz ki, Kürtçe bilmeyenler dahi Kürtçe dilbilgisi hakkında bir şeyler öğrensinler.

 

     Şimdi de yalın halde cinsiyetleri belli olmayan sözcüklere geçelim. Meselâ yukarıda verdiğimiz örneklerin aksine “çocuk, eş, yeğen, torun, arkadaş, dost, düşman, komşu, işçi, patron, şâir, yazar” gibi sözcüklerin yalın hallerinde cinsiyetleri belli değildir; bunların erkek mi yoksa kadın mı olduğunu anlatabilmeniz için Türkçe’de “kız çocuğu, erkek yeğen, kız arkadaş, erkek arkadaş, erkek yazar, kadın yazar” dersiniz ve mecburen bu isimlerin başına “erkek” veya “kadın” sıfatını getirir, meramınızı anlatabilmeniz için minimum iki kelime sarfetmek zorunda kalırsınız. Oysa Kürtçe’de bahsettiğiniz şahsı cinsiyetiyle birlikte ifade edebilmek için iki kelime sarfetmek zorunda değilsiniz. Bunu tek kelimeyle yapabilirsiniz. Zira, bahsettiğiniz kişi erkek ise “-ê” iyelik ekini, kadın ise “-a” iyelik ekini kullanırsınız. Sözcüğün sadece iyelik ekine bakıp onun cinsiyetini anlarsınız. Şimdi birkaç örnek verelim, konuyu anlamanız çok kolaydır:

 

     heval: arkadaş

     hevalê mın: benim arkadaşım (erkek arkadaş)

     hevala mın: benim arkadaşım (kız arkadaş)

 

     evin: sevgili, yâr

     evinê mın: benim sevgilim (bahsedilen sevgili bir erkektir, bu durumda konuşan kişi bir bayandır)

     evina mın: benim sevgilim (bahsedilen sevgili bir bayandır, bu durumda konuşan kişi bir erkektir)

 

     zarok: çocuk

     zarokê te: senin çocuğun (erkek çocuk)

     zaroka te: senin çocuğun (kız çocuk)

 

     xarzi: yeğen (kız kardeşinizin çocuğu; dayısı veya teyzesi olduğunuz kişi)

     xarziyê mın: yeğenim (kız kardeşinizin erkek çocuğu; dayısı veya teyzesi olduğunuz erkek çocuğu)

     xarziya mın: yeğenim (kız kardeşinizin kız çocuğu; dayısı veya teyzesi olduğunuz kız çocuğu)

 

     brazi: yeğen ( erkek kardeşinizin çocuğu; amcası veya halası olduğunuz kişi)

     braziyê mın: yeğenim (erkek kardeşinizin erkek çocuğu; amcası veya halası olduğunuz erkek çocuğu)

     braziya mın: yeğenim (erkek kardeşinizin kız çocuğu; amcası veya halası olduğunuz kız çocuğu)

 

     Kürtçe’nin zenginliği ile ilgili küçük bir not: Türkçe’de bir çocuk için “bu benim yeğenimdir” dediğiniz zaman size hemen “erkek kardeşinizin mi, yoksa kız kardeşinizin mi çocuğu?” diye sorarlar. Çünkü her ikisi için ayrı sözcükler yoktur. Oysa Kürtçe’de erkek kardeşinizin çocuğu olan, yani amcası veya halası olduğunuz yeğeniniz için ayrı, kız kardeşinizin çocuğu olan, yani dayısı veya teyzesi olduğunuz yeğeniniz için ayrı kelimeler vardır. Kürtçe çok zengin bir dildir; çok az dile nasib olan kelime hazinesine sahip bir dildir ama bu bizim konumuz değildir. Biz bu ders halkamızda genel hatlarıyla Kürtçe’nin zenginliklerini anlatmıyoruz; zira bunu anlatabilmek için makale değil kitap yazmamız gerekecek. Biz sadece şiirde üzerinde tartışma yaşanan hususlara değineceğiz. Konumuza devam ediyoruz:

 

     helbestkar: şâir

     helbestkarê netewî: millî şâir, ulusal şâir (erkek şâir)

     helbestkara netewî: millî şâir, ulusal şâir (kadın şâir)

 

     gûndî: köylü

     gûndîyê me: köylümüz (bahsedilen kişi bir erkek)

     gûndîya me: köylümüz (bahsedilen kişi bir kadın)

 

     newi: torun

     mın newiyê xwe listok gırt: torunuma oyuncak aldım (bahsedilen torun bir erkek çocuğu)

     mın newiya xwe listok gırt: torunuma oyuncak aldım (bahsedilen torun bir kız çocuğu)

 

     sernazır: başbakan

     Sernazırê me Recep Tayyip Erdoğan: Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan (iyelik ekinin eril oluşuna dikkat)

     Sernazırê Elenistan Konstantinos Alexandrou Karamanlis: Yunanistan Başbakanı Konstantinos Alexandrou Karamanlis (iyelik ekinin eril oluşuna dikkat)

     Sernazıra Pakistan Benazir Butto: Pakistan Başbakanı Benazir Butto (iyelik ekinin dişil oluşuna dikkat)

     Sernazıra Cermenistan Angela Dorothea Merkel: Almanya Başbakanı Angela Dorothea Merkel (iyelik ekinin dişil oluşuna dikkat)

 

     dengbêj: sanatçı, ses sanatçısı

     dengbêjê gel: halk sanatçısı (erkek sanatçı)

     dengbêja gel: halk sanatçısı (kadın sanatçı)

 

     şehîd: şehîd

     Hemza şehîdê İslame: Hamza İslam şehîdidir (iyelik ekinin eril oluşuna dikkat)

     Sûmeyye şehîda İslame: Sümeyye İslam şehîdidir (iyelik ekinin dişil oluşuna dikkat)

 

     nviskar: yazar

     niviskarê Haksöz: Haksöz yazarı (bahsedilen yazar bir erkek)

     niviskara Haksöz: Haksöz yazarı (bahsedilen yazar bir kadın)

 

     Görüldüğü gibi bahsedilen kişinin kadın mı yoksa erkek mi olduğunu anlayabilmeniz için Kürtçe’de iyelik ekine bakmak yeterlidir. Bunun için sözcüğün başında veya sonunda ekstradan “kadın” veya “erkek” sözcüklerini kullanmaya gerek yoktur.

 

     Mesela “nviskar” (yazar) sözcüğünü ele alalım. “Haksöz Yazarı” dediğimiz zaman, kastettiğimiz yazarın erkek mi yoksa kadın mı olduğunu cinsiyetini ayrıca belirtmeye gerek olmadan iyelik ekine bakarak anlayabiliriz.

 

     “Haksöz Yazarı” dediğimiz zaman, şayet kastettiğimiz yazar bir erkek ise, eril iyelik eki olan “-ê” kullanılır (liste alfabetik sıraya göre düzenlenmiştir):

 

     Nviskarê Haksöz Ali Değirmenci (ﺪﻏﻴﺮﻤﻨﺠﻰ ﻋﻠﻰ / Aли Деғирменҹи / Aλη Δέγηρμένδσή / זעגירמענזי אלי ): Haksöz Yazarı Ali Değirmenci

     Nviskarê Haksöz Asım Öz (ﻋﯘﺯ ﻋﺎﺴ۔۔ﻢ / Aсьм Өз / Aσιμ Ώξ / ון אשימ): Haksöz Yazarı Asım Öz

     Nviskarê Haksöz Bengin Boti (ﺑﻮﻮﺘ۔۔ﻰ ﺑﻨﮝ۔۔ﻴﻦ / Бенгин Боти / Μπέυγκήυ Μπώτή / בותי בצנגינ): Haksöz Yazarı Bengin Boti

     Nviskarê Haksöz Halit Çağdaş (ﭽ۔۔ﺎﻏﺪﺍﺶ ﺤ۔۔ﺎﻠﻴﺖ / Xалит Цағдащ/ Χάλήτ Θσάγδάς / זאגדאש האלית): Haksöz Yazarı Halit Çağdaş

     Nviskarê Haksöz Selahaddin Eş Çakırgil (ﭼ۔ﺎﮐﺮﮔ۔۔۔ﯿﻞ ﺍﺶ ﺴ۔ﻼﻫﺎﺪﻴﻦ / Cелаҳаддин Eщ Цакъргил / Σέλάχάδδήυ Eς Θσάκιργκήλ / ךאקירגיל צש שצלאהאדדינ): Haksöz Yazarı Selahaddin Eş Çakırgil

     Nviskarê Haksöz Yasin Şafak (ﺸ۔ﺎﻔ۔ﺎﮎ ﮃ۔ﺎﺴ۔ﮃﻦ / Јасин Щафак / Ϋάσήν Σάφάκ / שאפאק יאשינ): Haksöz Yazarı Yasin Şafak

 

     “Haksöz Yazarı” dediğimiz zaman, şayet kastettiğimiz yazar bir kadın ise, dişil iyelik eki olan “-a” kullanılır (liste alfabetik sıraya göre düzenlenmiştir):

 

     Nviskara Haksöz Fatma Gülbahar Mağat (ﻤ۔ﺎﻏ۔ﺎﺕ ﮔﯘﻠﺒ۔ﺎﻫ۔ﺎﺮ ﻔﺎﻄﻤ۔ﺎ / Фатма Гўлбахар Mағат / Φάτμά Γκϊλμπάχάρ Μάγάτ / מּאגאת גױלדאהאר ףאתמא): Haksöz Yazarı Fatma Gülbahar Mağat

     Nviskara Haksöz Nuray Kahraman (ﻛ۔ﺤﺮﺍﻤ۔ﺎﻥ ﻨﻮﺮﺍﻯ / Нурај Кахраман / Νούράϊ Κάχράμάν / כּאםראמאג גוראי): Haksöz Yazarı Nuray Kahraman

     Nviskara Haksöz Yıldız Ramazanoğlu (ﺮﺍﻤ۔ﺰﺍﻨﻮﻭﻏ۔ﻠ۔ﻮ ﻴ۔ﻠﺪﺯ  / Јълдъз Рамазаноғлў / Υιλδιζ Ράμάζάνώγκλού / ראמאזאגסגלס ױלדױז): Haksöz Yazarı Yıldız Ramazanoğlu

 

     İşte Kürtçe böylesine güzel bir dildir kardeşlerim. Tıpkı yukarıda ismi yazılı olan güzel yazarlara benzer. Tıpkı bu kardeşlerim gibi “doğal”, “tatlı dilli”, “hoş sohbet”, “Haqq’tan ve doğrudan yana” ve “içinde hazineler barındıran”dır. İşte bundan dolayı, bu dili şimdiye dek öğrenmemiş olmanız, bu yönde bir isteğinizin olmamış olması hakikaten büyük bir eksikliktir. Bu dili öğrenin kardeşlerim!

 

     Konuya henüz geçmemişken, bu konunun, yani “sözcüklerde erkeklik ve dişilik” özelliğinin Kürtçe’nin en zevkli ve en renkli konusu olduğunu söylemiştik. Dediğimiz gibi çıktı, değil mi?

 

     Şimdi yeni bir sözümüz var: Renkli bir dil olan Kürtçe’nin en renkli konusu olan “sözcüklerde erkeklik ve dişilik” konusunun en renkli bölümü “cansız varlıklarda erkeklik ve dişilik” bölümüdür.

 

     Bu bölümü, dersimizin 4. ve son halkası olan bir sonraki yazımızda işleyeceğiz.

 

ibrahim.sediyani@hotmail.de

 

  • Yorumlar 3
    Yazarın Diğer Yazıları
    PANO
    KARİKATÜR
    Tüm Hakları Saklıdır © 2001 Haksöz Haber | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
    Tel : 0 212 635 43 75 | Faks : 0 212 631 55 27 | Haber Yazılımı: CM Bilişim